Η Δύναμη του Αληθινού Διαλόγου

Στη δημόσια συζήτηση και τη ρητορική, ένα από τα πιο επιβλαβή και δυστυχώς διαδεδομένα τεχνάσματα είναι το γνωστό “σκιάχτρο”. Αυτή η τακτική περιλαμβάνει την παραποίηση της άποψης κάποιου άλλου, ώστε να φαίνεται γελοία ή απλουστευμένη.Είναι σαν να δημιουργείς έναν εχθρό από άχυρο για να τον καταστρέψεις με εντυπωσιακό τρόπο. Όμως, ποια είναι η αξία της νίκης απέναντι σε έναν αντίπαλο που έχεις φτιάξει εσύ ο ίδιος;

Για παράδειγμα, αν κάποιος δηλώσει ότι «ο χριστιανισμός δεν είναι τίποτα άλλο από την προσκύνηση ενός φανταστικού γέροντα στον ουρανό», τότε έχει δημιουργήσει ένα σκιάχτρο· μια στερεοτυπική και προσβλητική απεικόνιση μιας βαθιάς και πολύπλοκης πίστης. Το ίδιο συμβαίνει όταν λέγεται ότι «οι άθεοι δεν πιστεύουν σε τίποτα και η ζωή τους είναι κενή νοήματος». Αυτές οι φτηνές καρικατούρες οδηγούν σε συζητήσεις χωρίς ουσία, αλήθεια ή σεβασμό.

Το “Ατσάλινο” Επιχείρημα

Απέναντι στο σκιάχτρο υπάρχει το ατσάλινο επιχείρημα. Αντί να παραποιήσεις τη θέση του συνομιλητή σου, την εκφράζεις με τον πιο καθαρό και ισχυρό τρόπο – ίσως καλύτερα απ’ όσο θα μπορούσε ο ίδιος. Δημιουργείς χώρο για διάλογο: ρωτάς,διευκρινίζεις και ακούς προσεκτικά. Σκοπός σου δεν είναι να διαψεύσεις αλλά πρώτα να κατανοήσεις.

Ο φιλόσοφος Daniel Dennett στο έργο του “Intuition pumps and Other Tools for Thinking”, προτείνει τέσσερις κανόνες για μια πραγματικά εποικοδομητική διαφωνία:

• Παρουσίασε τη θέση του άλλου με τόση σαφήνεια και δύναμη ώστε αυτός να την αναγνωρίσει ως καλύτερη απ’ όσα θα μπορούσε ο ίδιος.
• Eντόπισε τα σημεία συμφωνίας σας – ακόμα κι αν αυτά είναι μικρά.
• Aναγνώρισε τι νέο έμαθες από τη συζήτηση κι εξέφρασε ευγνωμοσύνη για κάθε γνώση που αποκτάται.
• Mόνο τότε μπορείs να προχωρήσεις στην κριτική ή στην απόρριψη της θέσης – όχι αυθαίρετα αλλά μέσα από κατανόηση.

Aυτό το στυλ δεν απαιτεί συμφωνία ούτε εγκατάλειψη των δικών σου πεποιθήσεων· απαιτεί μόνο την αντιπαράθεση με τις πραγματικές ιδέες των άλλων αντί με τις γελοιογραφίες που έχουμε δημιουργήσει εμείς γι’ αυτούς. Να πολεμάμε τον πραγματικό δράκο κι όχι τη σκιά του στον τοίχο.

Μαθαίνοντας από τον Σωκράτη

Aπό αρχαιοτάτων χρόνων ο Πλάτωνας είχε συνειδητοποιήσει τη σημασία αυτής της προσέγγισης στη φιλοσοφία. Στους σωκρατικούς διαλόγους βρίσκουμε αυτή τη μέθοδο εφαρμοσμένη συχνά: Ο Σωκράτης ήταν οικοδόμος νοημάτων παρά ένας ρήτορας που αποδομούσε χωρίς λόγο τις θέσεις των άλλων. Συνήθως παρουσίαζε τις ιδέες των συνομιλητών του με ακρίβεια πριν τις εξετάσει ει βάθος.

Sτον διάλογο Γοργίας πλάθει ξανά την άποψη του Καλλικλή σχετικά με δύναμη και εξουσία έτσι ώστε αυτή αποκτά αξιοπιστία πριν δείξει σταδιακά τα αδιέξοδά της.
Όταν ο Θρασύμαχος στην Πολιτεία υποστηρίζει ότι “το δίκαιο είναι το συμφέρον του ισχυρού”, ο Σωκράτης δεν γελοιοποιεί αυτήν την άποψη· αντιθέτως, αναλύει λογικά τα επιχειρήματα πριν εκφράσει οποιαδήποτε αντίρρηση.
Δημιουργεί χώρο για διάλογο κι έπειτα υπομονετικά αποκαλύπτει τις αντιφάσεις στις θέσεις τους.

Sήμερα βλέπουμε πολλές φορές τηλεοπτικές αντιπαραθέσεις όπου κυριαρχεί η ανάγκη για εντυπωσιακά σχόλια που θα γίνουν viral αντί μιας ουσιαστικής αναζήτησης μέσω διαλόγου.
Οι δημόσιες συζητήσεις έχουν μετατραπεί σε θεάματα όπου υπάρχουν νικητές και ηττημένοι παρά χώρους αναζήτησης της αλήθειας.
Η σωκρατική μέθοδο μας υπενθυμίζει πως οι διάλογοι πρέπει να λειτουργούν ως εργαλεία κατανόησης κι εξέλιξης.»

Συμπέρασμα

Kαι οι δύο Dennett καθώς επίσης κι ο Πλάτωνας συμφωνούν σε κάτι θεμελιώδες: αν επιθυμείς πραγματικά πρόοδο πρέπει να βλέπεις τον διάλογο ως ευκαιρία μάθησης παρά ως αγώνα νίκης.
Ο διάλογος αποτελεί σπάνια ευκαιρία: μας βοηθάει όχι μόνο στο να κατανοούμε καλύτερα αλλά επίσης στο πώς μπορούμε εμείς οι ίδιοι να εξελιχτούμε πνευματικά.
Η αληθινή “νίκη” έγκειται στο γεγονός ότι βγαίνουμε σοφότεροι μετά από κάθε ανταλλαγή ιδεών.
Αντί λοιπόν ν’ αναζητούμε εικονικούς αντιπάλους προς κατάρριψη, καλό θα ήταν όλοι μας ν’ αρχίσουμε χτίζοντας γέφυρες επικοινωνίας μεταξύ μας.
Με επιχειρήματα φτιαγμένα από άχυρο μπορεί κανείς εύκολα ν’ αποδυναμώσει κάποιον· όμως μόνο μέσα από στέρεα επιχειρήματα μπορεί κανείς πράγματι ν’ οικοδομήσει σχέσεις εμπιστοσύνης!