Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μία από τις πιο δύσκολες αντιπυρικές περιόδους των τελευταίων ετών, καθώς οι megafires σε Γαλλία και Ισπανία αποκαλύπτουν τη νέα πραγματικότητα που διαμορφώνει η κλιματική κρίση. Οι megafires δεν απειλούν μόνο δάση και οικισμούς, αλλά και τον τουρισμό, τις υποδομές και τις τοπικές οικονομίες, ενώ οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι τα μέχρι σήμερα μοντέλα πρόβλεψης δεν επαρκούν πλέον για να εξηγήσουν τη συμπεριφορά των πυρκαγιών. Στη νοτιοδυτική Γαλλία, η φωτιά έχει κατακάψει έκταση περίπου τετραπλάσια από το μέγεθος του Παρισιού. Στην περιοχή της Ζιρόντ έχουν απομακρυνθεί σχεδόν 250.000 κάτοικοι, ενώ το πύρινο μέτωπο εξακολουθεί να προκαλεί ανησυχία καθώς πλησιάζει το Μπορντό. Το newsletter του iEidiseis καθημερινά στο inbox σου. Κάνε εγγραφή εδώ. Ανάλογη είναι η εικόνα και στην Ισπανία, όπου οι πυρκαγιές κατευθύνονται προς τη Μαδρίτη. Δημοφιλείς τουριστικοί προορισμοί έχουν μετατραπεί σε περιοχές υψηλού κινδύνου, με τις αρχές να φοβούνται ότι ο νέος καύσωνας μπορεί να αναζωπυρώσει εστίες που εξακολουθούν να σιγοκαίνε. Σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές υπηρεσίες παρακολούθησης, μεγάλο μέρος της ηπείρου, που θερμαίνεται ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη στον κόσμο, αντιμετωπίζει πλέον αυξημένο κίνδυνο εκδήλωσης μεγάλων πυρκαγιών. Τα επιστημονικά μοντέλα δεν επαρκούν πλέον Η νέα πραγματικότητα αναγκάζει τους επιστήμονες να επανεξετάσουν τον τρόπο με τον οποίο μελετούν τις δασικές πυρκαγιές. Στόχος είναι να κατανοήσουν καλύτερα πώς ξεκινούν, πώς εξαπλώνονται και γιατί πλέον αποκτούν τόσο ακραία χαρακτηριστικά. Η ερευνήτρια πυρογεωγραφίας του Πανεπιστημίου του Μπέρμιγχαμ, Κέριν Λιτλ, επισημαίνει ότι οι φωτιές πλέον εκδηλώνονται και εξελίσσονται με τρόπους που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν απίθανοι. «Βλέπουμε τη φωτιά να συμπεριφέρεται με τρόπους που δεν περιμέναμε, σε μέρη που δεν περιμέναμε, και τα επιστημονικά μας πλαίσια δυσκολεύονται να συμβαδίσουν», αναφέρει, τονίζοντας ότι η κλιματική αλλαγή σε συνδυασμό με τις αλλαγές στη χρήση γης αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα ακραίων πυρκαγιών. Η ίδια συμμετείχε πέρυσι σε μελέτη της Βασιλικής Εταιρείας, σύμφωνα με την οποία ο πλανήτης φαίνεται να έχει περάσει ένα «σημείο καμπής κλίματος-φωτιάς», πέρα από τα όρια στα οποία είχαν σχεδιαστεί τα μέχρι σήμερα μοντέλα πρόβλεψης. Οι φωτιές γίνονται μεγαλύτερες και πιο απρόβλεπτες Οι αντιπυρικές περίοδοι διαρκούν πλέον περισσότερο, περισσότερες εκτάσεις παραμένουν για ημέρες ή εβδομάδες ενεργές και οι πυρκαγιές εξαπλώνονται με ταχύτητα και ένταση που δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο το έργο των πυροσβεστικών δυνάμεων. Οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι κράτη, τοπικές κοινωνίες και υπηρεσίες πολιτικής προστασίας θα πρέπει να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα, καθώς ο κίνδυνος οι πυρκαγιές να εξελίσσονται ταχύτερα, να καλύπτουν μεγαλύτερες εκτάσεις και να παραμένουν ενεργές για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα αυξάνεται συνεχώς. Γενικά, ως δασική πυρκαγιά χαρακτηρίζεται κάθε ανεξέλεγκτη φωτιά σε περιοχή με βλάστηση που απαιτεί επέμβαση των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης. Όταν η καμένη έκταση ξεπερνά τα 10.000 εκτάρια, η πυρκαγιά χαρακτηρίζεται συχνά ως «μεγα-πυρκαγιά» (megafire). Το «κλιματικό μαστίγιο» τροφοδοτεί τις φλόγες Παρότι οι περισσότερες πυρκαγιές εξακολουθούν να προκαλούνται από ανθρώπινη δραστηριότητα – είτε από αμέλεια, όπως ένα αναμμένο τσιγάρο, είτε από εμπρησμό – η έντασή τους ενισχύεται από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Οι επιστήμονες περιγράφουν το φαινόμενο ως «κλιματικό μαστίγιο»: περίοδοι έντονων βροχοπτώσεων επιτρέπουν την ανάπτυξη πλούσιας βλάστησης, η οποία στη συνέχεια ξηραίνεται από τους παρατεταμένους καύσωνες και μετατρέπεται σε εξαιρετικά εύφλεκτη καύσιμη ύλη. Οι φωτιές δημιουργούν ακόμη και… δικό τους καιρό Στη Γαλλία, οι πυρκαγιές έχουν αποκτήσει τόσο μεγάλη ένταση ώστε δημιουργούν τα δικά τους καιρικά φαινόμενα. Οι λεγόμενες «καταιγίδες πυροσωρειτών» (pyrocumulonimbus) σχηματίζονται όταν τεράστιες ποσότητες καπνού, τέφρας και υδρατμών ανυψώνονται στην ατμόσφαιρα και δημιουργούν σύννεφα με χαρακτηριστικά αντίστοιχα των καταιγίδων, όπως ισχυρούς ανέμους και κεραυνούς. Το φαινόμενο έχει καταγραφεί κυρίως σε Αυστραλία, ΗΠΑ και Καναδά, ενώ στην Ευρώπη παραμένει σχετικά σπάνιο. Παράλληλα, οι ειδικοί διαπιστώνουν ότι πλέον οι πυρκαγιές εξαπλώνονται γρήγορα ακόμη και στη διάρκεια της νύχτας, λόγω της χαμηλής υγρασίας, κάτι που δεν προέβλεπαν τα παραδοσιακά μοντέλα. Όπως σημειώνει η Λιτλ, η ευφλεκτότητα της βλάστησης έχει πλέον ξεπεράσει κρίσιμα όρια εξαιτίας της παρατεταμένης ξηρασίας και των συνεχόμενων καυσώνων. Τι πρέπει να αλλάξει Η μελέτη της Βασιλικής Εταιρείας καταλήγει ότι υπάρχουν τρεις βασικές προτεραιότητες: καλύτερη κατανόηση του τρόπου έναρξης, εξάπλωσης και καταστροφικής δράσης των πυρκαγιών – ιδιαίτερα στις περιοχές όπου συναντώνται δάση και οικισμοί –, ενίσχυση της ανθεκτικότητας των κοινοτήτων και των οικοσυστημάτων και ακριβέστερη αποτύπωση των επιπτώσεων των πυρκαγιών στην ατμόσφαιρα και το κλίμα. Παράλληλα, ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη σωστή διαχείριση της καύσιμης ύλης, μέσω στοχευμένου καθαρισμού της βλάστησης, ώστε να περιορίζεται η πιθανότητα ανεξέλεγκτης εξάπλωσης των πυρκαγιών. Ο αόρατος κίνδυνος του καπνού Εκτός από τις φλόγες, σοβαρή απειλή αποτελεί και ο καπνός, ο οποίος περιέχει όζον, μονοξείδιο του άνθρακα, οξείδια του αζώτου και πολύ λεπτά αιωρούμενα σωματίδια που εισχωρούν βαθιά στους πνεύμονες και στο κυκλοφορικό σύστημα. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των επιστημόνων, η έκθεση στον καπνό των δασικών πυρκαγιών συνδέεται με περίπου 340.000 πρόωρους θανάτους κάθε χρόνο, αριθμός που αναμένεται να αυξηθεί όσο οι πυρκαγιές γίνονται συχνότερες και οι καπνοί ταξιδεύουν σε ολοένα μεγαλύτερες αποστάσεις. Από καταβόθρες άνθρακα σε πηγές εκπομπών Οι πυρκαγιές αποτελούν φυσικό μέρος πολλών οικοσυστημάτων, καθώς συμβάλλουν στην αναγέννηση της βλάστησης και στη διατήρηση της βιοποικιλότητας. Ωστόσο, πλέον εξαπλώνονται σε περιοχές που δεν είναι προσαρμοσμένες στη φωτιά, όπως τα τροπικά δάση και η αρκτική τούνδρα. Οι περιοχές αυτές λειτουργούν ως σημαντικές καταβόθρες άνθρακα, όμως οι μεγάλες πυρκαγιές απειλούν να τις μετατρέψουν σε πηγές εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Ενδεικτικό είναι ότι οι πυρκαγιές του 2023 στον Καναδά εκτιμάται πως αντιστοιχούσαν στο 23% των παγκόσμιων εκπομπών άνθρακα από δασικές πυρκαγιές εκείνης της χρονιάς, ενισχύοντας περαιτέρω την υπερθέρμανση του πλανήτη και δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο που αυξάνει ακόμη περισσότερο τον κίνδυνο νέων καταστροφικών πυρκαγιών.
