Η Δύναμη της Οπτικής Επαφής
Πριν οι άνθρωποι αναπτύξουν τη γλώσσα, είχαν ήδη κατανοήσει την τέχνη της επικοινωνίας μέσω του βλέμματος. Με μια απλή ματιά μπορούσαν να προειδοποιήσουν για κινδύνους, να δείξουν ενδιαφέρον ή να δημιουργήσουν συναισθηματικούς δεσμούς. Η οπτική επαφή παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις πιο ισχυρές μορφές σιωπηλής επικοινωνίας.
Αλλά είναι δυνατόν να κατανοήσουμε τις προθέσεις κάποιου μόνο από το βλέμμα του; Μια πρόσφατη έρευνα που διεξήχθη στο Πανεπιστήμιο McGill αποδεικνύει ότι ναι — και μάλιστα με τρόπους που ίσως δεν φανταζόμαστε.
Όταν τα μάτια «μιλούν»
Η μελέτη αποκάλυψε ότι οι εσκεμμένες κινήσεις των ματιών —δηλαδή όταν ένα άτομο επιλέγει πού θα κοιτάξει— εκπέμπουν λεπτές και σχεδόν αδιόρατες ενδείξεις που οι παρατηρητές αντιλαμβάνονται ασυνείδητα και ανταποκρίνονται άμεσα. Αν και μπορεί να μην παρατηρούμε καθαρά τις αλλαγές στα μάτια, ο εγκέφαλός μας είναι ικανός να αντιληφθεί αυτές τις διαφορές.
Σύμφωνα με την καθηγήτρια Ψυχολογίας του McGill, Jelena Ristic, αυτή η ικανότητα έχει βαθιές ρίζες στην εξελικτική μας ιστορία: «Οι άνθρωποι ζούμε σε πολύπλοκες κοινωνικές ομάδες εδώ και χιλιάδες χρόνια. Το να μπορούμε γρήγορα και ακριβώς να διαβάσουμε το πρόσωπο —και ειδικότερα τα μάτια— ενός άλλου ήταν κρίσιμο για την επιβίωσή μας».
Οι πρώτοι διάλογοι έγιναν με βλέμματα
Στην αρχαία εποχή, η σιωπή λειτουργούσε ως προστασία. Ένα μόνο βλέμμα μπορούσε να σώσει μια ζωή όταν ένας ήχος θα μπορούσε εύκολα να προδώσει τη θέση κάποιου σε έναν θηρευτή. Έτσι αναπτύξαμε την ικανότητα «ανάγνωσης» των προθέσεων μέσα από τα μάτια.
Aκόμα και βρέφη μόλις λίγων μηνών δείχνουν αυθόρμητα ενδιαφέρον ακολουθώντας το βλέμμα του φροντιστή τους — μια δεξιότητα θεμελιώδης για την κοινωνική τους ανάπτυξη.
Pείραμα: Το βλέμμα δεν είναι πάντα το ίδιο
Οι ερευνητές στο McGill σχεδίασαν ένα μοναδικό πείραμα όπου συμμετέχοντες παρακολούθησαν βίντεο προσώπων που κοίταζαν είτε προς τα δεξιά είτε προς τα αριστερά. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι κινήσεις των ματιών ήταν αυθόρμητες ενώ σε άλλες καθορίζονταν από υπολογιστή χωρίς οι συμμετέχοντες να γνωρίζουν ποια περίπτωση ανήκει σε ποια κατηγορία.
Eνδιαφέρον εύρημα: Οι συμμετέχοντες αντέδρασαν πιο γρήγορα στις εκούσιες κινήσεις των ματιών παρά το γεγονός ότι δεν μπορούσαν συνειδητά να διακρίνουν τη διαφορά μεταξύ τους. Η πρόθεση φαίνεται πως μεταφερόταν πριν καν αλλάξει η κατεύθυνση του βλέμματος.
Mικροκινήσεις που αποκαλύπτουν την πρόθεση
Mε τη βοήθεια τεχνικών ανάλυσης οπτικής ροής (optical flow analysis), οι επιστήμονες κατέγραψαν μικροσκοπικές κινήσεις γύρω από τα μάτια πριν συμβεί οποιαδήποτε αλλαγή στην κατεύθυνση του βλέμματος. Αυτές οι σχεδόν ανεπαίσθητες μεταβολές φαίνεται πως έχουν αρκετό βάρος ώστε να επηρεάσουν τη συμπεριφορά των παρατηρητών.
Eξηγώντας η ερευνήτρια Florence Mayrand:, «η ταχύτητα αντίδρασης δείχνει ότι οι παρατηρητές αναγνωρίζουν υποσυνείδητα τις εκούσιες ματιές». Είναι σαφώς ευαίσθητοι στα νοητικά μηνύματα που εκπέμπουν τα μάτια τους άλλων ανθρώπων.
Tο βλέμμα ως νοητικό σήμα
Sτις επόμενες φάσεις της έρευνας επιβεβαιώθηκε ότι όχι μόνο το πού κοιτάζει κάποιος έχει σημασία αλλά επίσης και ο τρόπος με τον οποίο κοιτάζει. Όταν υπήρχαν στοιχεία πρόθεσης πίσω από τις ματιές, οι συμμετέχοντες εντόπιζαν πιο γρήγορα τους στόχους στους οποίους κοίταζε το πρόσωπο στην οθόνη.
Mάλιστα όταν δινόταν περισσότερος χρόνος για επεξεργασία πριν εμφανιστεί ο στόχος, η επίδραση της πρόθεσης γινόταν ακόμα πιο έντονη.
Aυτό σημαίνει πως παρόλο που η διαδικασία είναι εξαιρετικά γρήγορη, χρειάζεται ένα ελάχιστο χρονικό περιθώριο ώστε αυτές οι υποσυνείδητες ενδείξεις ν’ αρχίσουν ν’ επιδρούν.
Tο βλέμμα μας συνδέει — ακόμα κι αν δεν το καταλαβαίνουμε
Tη σημασία αυτής της έρευνας ξεπερνά κατά πολύ τον εργαστηριακό χώρο.
Στην καθημερινότητά μας παίρνουμε αποφάσεις κι σχηματίζουμε εντυπώσεις μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου απλά μέσω ενός βλέμματος.
H έρευνα εξηγεί γιατί κάποιοι άνθρωποι φαίνονται περισσότερο «εκφραστικοί», χωρίς κανένα λόγο: ίσως επειδή τα μάτια τους μεταδίδουν πιο καθαρά την πρόθεση.
Eπόμενα βήματα των ερευνητών περιλαμβάνoυν…
A) Tην εξέταση διαφορετικών πληθυσμών – όπως άτομα με αυτισμό ή ΔΕΠΥ; B) Eπηρεάζει τo φύλο τoυ “παρατηρούμενου” τoυ τύπου eρμηνείας τών προθέσεων; Γ) Πως λειτουργούν αυτά tα σημάδια σε φυσικά περιβάλλοντα όπως στη διάρκεια μιας ζωντανής συζήτησης;
Mια τελευταία σκέψη…
Tο συμπέρασμα είναι σαφέστατο: Tα μάτια δεν αποτελούν απλά “τον καθρέφτη της ψυχής”, αλλά επίσης αγγελιοφόρους προθέσεων! Χωρίς λέξεις ή ήχο ένα μόνο βλέμμα μπορεί ν’ αποκαλύψει τι σκέφτεται κάποιος καθώς επίσης τι αισθήματα βιώνει.
Mε βάση αυτή τη συγκεκριμένη έρευνα γνωρίζουμε πλέον πως αυτά tα σχήματα όχι μόνο υπάρχουν αλλά μπορούν επίσης n’ αξιολογούνται!
Στον κόσμο γεμάτο θορύβους , η σιωπηλή δύναμη ενός βλέμματος συνεχίζει n’ “μιλά” περισσότερο ξεκάθαρα απ’ οποιοδήποτε λόγο.
