Ηταν μια γυναίκα που με τον τρόπο της συμβόλισε μια μετάβαση. Η Αμερικανίδα που έγινε Ελληνίδα και βοήθησε τις Ελληνίδες να βγουν από την αφάνεια και από τα δεσμά της ελληνικής πατριαρχίας στα χρόνια που κάτι τέτοιο δεν ήταν ούτε αυτονόητο ούτε εύκολο. Ηταν η νύφη ενός Πρωθυπουργού, σύζυγος ενός δεύτερου Πρωθυπουργού και η μητέρα ενός τρίτου Πρωθυπουργού. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, κάποτε σύζυγος του αείμνηστου Ανδρέα Παπανδρέου και νύφη του Γέρου της Δημοκρατίας, η μητέρα του Γιώργου Παπανδρέου, ένας σύνδεσμός μας με την προδικτατορική Ελλάδα, αλλά και με την πολιτική κοσμογονία της Μεταπολίτευσης, δεν είναι πια εδώ· έφυγε πλήρης ημερών, σε ηλικία 103 ετών (θα τα έκλεινε σε δυο εβδομάδες). Η Μαργαρίτα Παπανδρέου στα τέλη της δεκαετίας του 1960 (Photo by Jeff Goode/Toronto Star via Getty Images) Ως σύζυγος του Ανδρέα Παπανδρέου, η Μαργαρίτα υπήρξε η γυναίκα πίσω από την εξουσία· όχι ότι υπολειπόταν σε πολιτικό οίστρο και δυναμισμό, απλώς ήταν θέμα γεωγραφίας: «Αν είχαμε παραμείνει στην Αμερική, ο πολιτικός θα ήμουν εγώ», είχε πει. Αναλαμβάνοντας, μετά την «Αλλαγή» του ’81, την ηγεσία της νεοϊδρυθείσας Ενωσης Γυναικών Ελλάδας πρωταγωνίστησε στην προώθηση, επεξεργασία και ψήφιση νόμων που βελτίωσαν θεαματικά τη νομική και κοινωνική θέση των Ελληνίδων: τέτοια νομοθετήματα ήταν η κατάργηση του αναχρονιστικού θεσμού της προίκας (1982), η νομιμοποίηση των εκτρώσεων (1986), η θέσπιση του πολιτικού γάμου (1982), η νομιμοποίηση διαζυγίων με αμοιβαία συναίνεση, η δυνατότητα διατήρησης του επωνύμου των γυναικών μετά τον γάμο και η απόκτηση ίσων δικαιωμάτων με τον σύζυγο στην κηδεμονία των παιδιών τους. Κυριολεκτικά πρωτοφανή πράγματα για μια Ελλάδα που είχε μείνει παγιδευμένη σε μια μεσαιωνική αντίληψη για τη θέση των γυναικών στην κοινωνία. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου γεννήθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 1923 στο Οουκ Παρκ, ένα προάστιο του Σικάγο. Το όνομά της ήταν Μάργκαρετ Εσθερ Τσαντ. Το 1947, σε ηλικία 24 ετών, γνώρισε τον Ανδρέα Παπανδρέου, που ήταν ήδη παντρεμένος με την ψυχολόγο Χριστίνα Ρασιά, στον προθάλαμο ενός οδοντιατρείου στη Μινεάπολη. Επιασαν κουβέντα. Σύμφωνα με την πολιτική ανεκδοτολογία, ή, αν θέλετε, το προσωπικό «μυθιστόρημα» μιας επικής φυσιογνωμίας όπως εξελίχθηκε τελικά να γίνει ο Ανδρέας, η γνωριμία τους συνεχίστηκε την ίδια ημέρα με ποτά στο μπαρ ενός κοντινού ξενοδοχείου. Η σχέση τους συνεχίστηκε για κάποιους μήνες, αλλά το 1948, όταν η Ρασιά αρνήθηκε να δώσει διαζύγιο στον Ανδρέα, το (παράνομο) ζευγάρι χώρισε. Ξαναβρέθηκαν το 1950, όταν πια ο Ανδρέας είχε πάρει διαζύγιο και στις 30 Αυγούστου του 1951 παντρεύτηκαν στο Ρίνο της Νεβάδα. Σύμφωνα με το ίδιο μυθιστόρημα, εκεί γνώρισαν τον Φρανκ Σινάτρα. Με τον Ανδρέα απέκτησαν τέσσερα παιδιά: τον Γιώργο, τον Νίκο, τον Αντρίκο και τη Σοφία. ♦ Διαβάστε: Η Μάργκαρετ γράφει για τη… Μαργαρίτα Η πρώτη γνωριμία της με την Ελλάδα, τη μετεμφυλιακή Ελλάδα, έγινε το 1951 και η ίδια την είχε περιγράψει πριν από πολλά χρόνια στο «Βήμα της Κυριακής»: Στο γραφείο του Γεωργίου Παπανδρέου στο Καλέντζι Αχαΐας, εκείνος θέλησε η νύφη του να γνωρίσει τους στενούς συνεργάτες του. Καθώς η Μαργαρίτα δεν γνώριζε ελληνικά, ρώτησε τον σύζυγό της, τι θα μπορούσε να απαντά, εκτός από το απότομο «όχι», σε όσους τη ρωτούσαν αν μιλάει τη γλώσσα. Ο Ανδρέας της πρότεινε το «πολύ λίγο». Μπαίνοντας, λοιπόν, στο γραφείο του Γέρου, τη συστήνουν στους συνεργάτες και κάποιος τη ρωτάει κάτι που η ίδια νόμισε ότι ήταν η συνηθισμένη ερώτηση, δηλαδή αν μιλάει ελληνικά. «Πολύ λίγο» του απαντά. Ομως ο Γεώργιος Παπανδρέου τής χτύπησε την πλάτη. «Μαργαρίτα, σε ρώτησαν αν σου αρέσει η Ελλάδα» της είπε. Καθώς εκείνη περιέγραφε το περιστατικό σχολίασε: «Τα πρώτα μου λόγια στον πολιτικό κόσμο της Ελλάδας ήταν ένα λάθος, αλλά γέννησαν γέλιο, και αφού πιστεύω ότι το γέλιο είναι ένα σημαντικό κομμάτι της ζωής μας – όπως επίσης και της πολιτικής –, ίσως δεν έκανα τελικά μια τόσο άσχημη αρχή»… Η Μαργαρίτα δεν έκανε τόσο άσχημη αρχή, αν και η δεκαετία του 1950 βρίσκει το ζευγάρι στις ΗΠΑ, να μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα σε οικογενειακές υποχρεώσεις, ακαδημαϊκό έργο και πολιτική στράτευση: Μαργαρίτα και Ανδρέας εργάστηκαν στις προεκλογικές εκστρατείες του Δημοκρατικού Αντλάι Στέβενσον, αντιπάλου του Ντουάιτ Αϊζενχάουερ το 1952 και το 1956 για την προεδρία των ΗΠΑ. Το αμερικανικό όνειρο τελείωσε όταν ο Γεώργιος Παπανδρέου κάλεσε τον Ανδρέα να λάβει μέρος στη μάχη της Ενωσης Κέντρου για πολιτική αλλαγή. Ετσι, η Μαργαρίτα, από πολιτική ακτιβίστρια στις ΗΠΑ, έγινε η ψηλή γυναίκα στο πλευρό του Ανδρέα, στην ταραγμένη πολιτική ζωή της Ελλάδας του ’60, στα γεγονότα της Αποστασίας, στο κλίμα πριν το πραξικόπημα. Η διήγηση θέλει τους δυο τους να δειπνούν στο «Χίλτον» το βράδυ της 20ής Απριλίου και επιστρέφοντας στο σπίτι τους στο Ψυχικό, οι Απριλιανοί να συλλαμβάνουν τον Ανδρέα. Η Μαργαρίτα θα ήταν πάντα δίπλα στον Ανδρέα, βοηθώντας τον έξω από τη φυλακή και έπειτα στην εξορία και στα χρόνια του ΠΑΚ. Νοέμβριος 1968. Η Μαργαρίτα, με τον μετέπειτα δήμαρχο Αθηναίων, Δημήτρη Μπέη, πάνω από το φέρετρο του Γεώργιου Παπανδρέου (Photo by Keystone/Hulton Archive/Getty Images) Με τη Μεταπολίτευση, η Μαργαρίτα Παπανδρέου δραστηριοποιήθηκε στο ΠΑΣΟΚ, φέρνοντας το παγκόσμιο κύμα του φεμινισμού στην Ελλάδα και αναλαμβάνοντας υπεύθυνη των γυναικείων θεμάτων. Παράλληλα παρέμεινε διακριτική στα όσα συνέβαιναν σε έναν γάμο που ήταν κοινό μυστικό πως βρισκόταν σε αποδρομή –και η ίδια, άλλωστε, είχε γράψει στο βιβλίο της «Ερωτας και εξουσία» ότι είχε μια εξωσυζυγική σχέση όσο ήταν με τον Ανδρέα. Μετά τον θρίαμβο του ΠΑΣΟΚ τον Οκτώβριο του 1981 η Μαργαρίτα υπήρξε η δυναμική γυναίκα του πανίσχυρου Ανδρέα· σε βαθμό που με ένα τηλεφώνημά της να πέφτει «μαύρο» στην ΕΡΤ, επειδή θεωρούσε απρεπές το περιεχόμενο μιας εκπομπής. Η Μαργαρίτα ίδρυσε την Ενωση Γυναικών Ελλάδας και μέσω αυτής προώθησε, στήριξε και δρομολόγησε ιστορικές νομοθετικές αλλαγές που άλλαξαν τη θέση της Ελληνίδας στην κοινωνία. Η ίδια, στο βιβλίο της «Ερωτας και εξουσία», είχε διηγηθεί τη σφοδρή κριτική που είχε δεχτεί από θρησκευτικές οργανώσεις αλλά και τις εν γένει δυσκολίες που αντιμετώπισε και από μέσα από το ΠΑΣΟΚ, όταν προωθούσε, το 1986, τη νομιμοποίηση των αμβλώσεων: είχε εξιστορήσει μάλιστα μια συνομιλία της με τον αείμνηστο Γιώργο Γεννηματά, ο οποίος παρά τον εγγενή προοδευτισμό του, της επεσήμανε τις αντιρρήσεις της Χαριλάου Τρικούπη για το θέμα και τις συνέπειες που θα είχε εκλογικά για το κόμμα. Υπήρχε φυσικά μια αιχμή, ένα παράδοξο: η ίδια επέμεινε να κρατά το επώνυμο του συζύγου της. «Δεν ήταν μόνο το επίθετό μου ως συζύγου, αλλά και ως επαγγελματία. Είμαι διεθνώς γνωστή με αυτό το επίθετο. Συμβολίζει 40 χρόνια ωραίων αναμνήσεων», είχε εξηγήσει χρόνια αργότερα. Ηταν μια 40ετία που έληξε κάπως άδοξα και σίγουρα εν μέσω θυέλλης: το 1989 η Μαργαρίτα έδωσε διαζύγιο στον Ανδρέα για να παντρευτεί τη Δήμητρα «Μιμή» Λιάνη. Μετά το διαζύγιο, η Μαργαρίτα συνέχισε τη δράση της σε φεμινιστικά θέματα καθώς ίδρυσε το Κέντρο Ερευνας και Δράσης για την Ειρήνη, συμμετείχε σε ανθρωπιστικές αποστολές και παρακολουθούσε από κοντά τις εξελίξεις στο ΠΑΣΟΚ. Υπήρξε δε μια συνάντησή της με την κυρία Λιάνη το 2001, στο 6ο Συνέδριο του ΠΑΣΟΚ. Μια ιστορική, τρόπον τινά χειραψία: Οκτώβριος 2001, η Μαργαρίτα Παπανδρέου δίνει το χέρι της στη Δήμητρα Λιάνη (ΑΠΕ) Εμεινε για τα επόμενα πολλά χρόνια διακριτική παρουσία, πάντα στο πλευρό των παιδιών της, είτε στο οικογενειακό κτήμα στην Κορινθία, είτε πιο πρόσφατα, μένοντας μαζί με τον Γιώργο που τη φρόντιζε. Με τον γιο της Αντρίκο, σε μια από τις τελευταίες δημόσιες εμφανίσεις της (INTIMENEWS) Μαζί της φεύγουν κάποια τελευταία κομμάτια του 20ού αιώνα, που μας έχει αφήσει ήδη εδώ και πολλά χρόνια. Ακολούθησε το Protagon στο Google News Πρόσθεσε το Protagon ως προτιμώμενη πηγή στη Google TAGS: #ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ
