Η αντιπαράθεση ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ιράν παραμένει μία από τις πιο μακροχρόνιες και επικίνδυνες γεωπολιτικές συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, παρά τις κατά καιρούς προσπάθειες διπλωματικής προσέγγισης, τις συμφωνίες για το πυρηνικό πρόγραμμα και τις εναλλαγές ηγεσίας σε Ουάσινγκτον και Τεχεράνη. Σύμφωνα με αναλυτές του CNN, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ότι η σημερινή ένταση δεν αποτελεί μια προσωρινή κρίση, αλλά συνέχεια μιας στρατηγικής που ακολουθεί η Τεχεράνη εδώ και δεκαετίες. Για να εξηγήσουν αυτή τη διαχρονική σύγκρουση, κάνουν αναδρομή στην άνοδο της ισλαμιστικής τρομοκρατίας στη Μέση Ανατολή και στις προειδοποιήσεις που, όπως σημειώνουν, για χρόνια δεν είχαν ληφθεί σοβαρά υπόψη από τη Δύση. Το newsletter του iEidiseis καθημερινά στο inbox σου. Κάνε εγγραφή εδώ. Λίγο μετά την πρώτη τους άφιξη στη Βαγδάτη, τον Ιανουάριο του 2004, αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες υπέκλεψαν επιστολή του Αϊμάν αλ Ζαουάχρι, υπαρχηγού του Οσάμα μπιν Λάντεν, προς τον Αμπού Μουσάμπ αλ Ζαρκάουι, ηγέτη της Αλ Κάιντα στο Ιράκ. Στην επιστολή γινόταν αναφορά στη χρήση ακραίας βίας για τη δημιουργία ενός ισλαμικού χαλιφάτου, αρχικά στο Ιράκ και στη συνέχεια σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. «Η μεγαλύτερη μάχη του Ισλάμ σε αυτή την εποχή διεξάγεται τώρα», έγραφε ο Ζαουάχρι. Τότε, λίγοι πίστεψαν ότι η Αλ Κάιντα θα μπορούσε να ελέγξει εδάφη στην καρδιά του αραβικού κόσμου. Ωστόσο, δέκα χρόνια αργότερα, ο διάδοχος του Ζαρκάουι, Αμπού Μπακρ αλ Μπαγκντάντι, κατέλαβε τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη του Ιράκ και ανακήρυξε χαλιφάτο με εκατομμύρια ανθρώπους υπό τον έλεγχό του. Το βασικό συμπέρασμα που προέκυψε από εκείνη την εμπειρία ήταν σαφές: όταν ηγεσίες δηλώνουν ανοιχτά μακροπρόθεσμους ιδεολογικούς στόχους και δείχνουν διαρκώς διάθεση να χρησιμοποιήσουν βία για να τους πετύχουν, πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη. Διαφορετικοί πρόεδροι, ίδια σύγκρουση Για σχεδόν πέντε δεκαετίες, Αμερικανοί πρόεδροι και από τα δύο μεγάλα κόμματα επιχείρησαν να διαχειριστούν το Ιράν μέσω διαφορετικών συνδυασμών διπλωματίας, κυρώσεων, αποτροπής και στρατιωτικής πίεσης. Παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις, η σύγκρουση ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Ισλαμική Δημοκρατία παραμένει ενεργή, κυρίως επειδή ο βασικός πυρήνας της ιρανικής πολιτικής δεν έχει αλλάξει: η επαναστατική ιδεολογία του καθεστώτος. Στην Ουάσινγκτον, η αντιπαράθεση επικεντρώνεται συχνά στις μεθόδους αντιμετώπισης. Οι Δημοκρατικοί δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στη διπλωματία και θεωρούν τη συμφωνία του 2015 επί προεδρίας Μπάρακ Ομπάμα ως το καλύτερο εργαλείο περιορισμού του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος. Από την άλλη, οι Ρεπουμπλικανοί προκρίνουν πολιτικές «μέγιστης πίεσης» και στρατιωτικής αποτροπής, υποστηρίζοντας ότι η Τεχεράνη εκμεταλλεύεται τις διπλωματικές συμφωνίες ενώ συνεχίζει την περιφερειακή επιθετικότητα. Ωστόσο, καμία από τις δύο προσεγγίσεις δεν φαίνεται να αλλάζει τον πυρήνα του προβλήματος, που παραμένει η ίδια η φύση του ιρανικού καθεστώτος από το 1979 μέχρι σήμερα. Η ιδεολογία της Ισλαμικής Δημοκρατίας Το ιρανικό Σύνταγμα αποδίδει στους Φρουρούς της Επανάστασης, όχι μόνο αμυντικό ρόλο αλλά και «ιδεολογική αποστολή τζιχάντ στον δρόμο του Θεού». Η ιρανική ηγεσία ερμήνευσε επί δεκαετίες αυτή την αποστολή ως επέκταση της επιρροής της στη Μέση Ανατολή, εκδίωξη των ΗΠΑ από την περιοχή και στήριξη οργανώσεων που επιδιώκουν την καταστροφή του Ισραήλ. Αυτή η στρατηγική εξηγεί, σύμφωνα με την ανάλυση, τις επιθέσεις, τις ομηρίες, την τρομοκρατία και τον πόλεμο μέσω πληρεξουσίων που χαρακτηρίζουν τις σχέσεις ΗΠΑ και Ιράν από την κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας στην Τεχεράνη το 1979. Παράλληλα, εξηγεί και τη διαχρονική στήριξη της Τεχεράνης σε οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ, η Χαμάς, η Παλαιστινιακή Ισλαμική Τζιχάντ, οι φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ και οι Χούθι στην Υεμένη. Η 7η Οκτωβρίου ως σημείο καμπής Η επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023 θεωρείται η πιο χαρακτηριστική εκδήλωση αυτής της στρατηγικής. Η Χαμάς, που επί χρόνια χρηματοδοτείται και εξοπλίζεται από το Ιράν, εξαπέλυσε τη φονικότερη επίθεση στην ιστορία του Ισραήλ, σκοτώνοντας περισσότερους από 1.200 ανθρώπους και παίρνοντας πάνω από 250 ομήρους. Ενώ η πλειονότητα των κυβερνήσεων καταδίκασε τις επιθέσεις, η ιρανική ηγεσία τις χαιρέτισε ως πράξη «αντίστασης». Λίγες ημέρες αργότερα, φιλοϊρανικές οργανώσεις σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή ενεπλάκησαν στη σύγκρουση. Η Χεζμπολάχ εκτόξευσε ρουκέτες από τον Λίβανο προς το βόρειο Ισραήλ, πολιτοφυλακές στο Ιράκ και τη Συρία επιτέθηκαν σε αμερικανικές δυνάμεις, ενώ οι Χούθι άρχισαν επιθέσεις σε εμπορικά πλοία και αμερικανικά πολεμικά στη Ερυθρά Θάλασσα. Το Ιράν προχώρησε στη συνέχεια και σε άμεσες επιθέσεις κατά του Ισραήλ με πυραύλους και drones από το έδαφός του, σε μια πρωτοφανή κίνηση. Τα όρια της στρατηγικής Τραμπ Ο Ντόναλντ Τραμπ ήταν ο πρώτος Αμερικανός πρόεδρος που έδωσε εντολή για στοχευμένες επιχειρήσεις εναντίον ανώτατων Ιρανών στρατιωτικών αξιωματούχων αλλά και για επιχειρήσεις μέσα σε ιρανικό έδαφος. Η εξόντωση του διοικητή, Κασέμ Σουλεϊμανί, το 2020 θεωρείται ότι αποδυνάμωσε σημαντικά τις περιφερειακές επιχειρήσεις της Τεχεράνης. Παράλληλα, αμερικανικά πλήγματα σε πυραυλικές, πυρηνικές και στρατιωτικές υποδομές του Ιράν προκάλεσαν σοβαρές απώλειες στα προγράμματα drones, πυραύλων και πυρηνικής ανάπτυξης της χώρας. Ωστόσο, η ανάλυση επισημαίνει ότι ακόμη και μια νέα συμφωνία ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ιράν, όπως αυτή που φέρεται να συζητείται για τα Στενά του Ορμούζ και το πυρηνικό πρόγραμμα, δεν πρόκειται να αλλάξει τη μακροχρόνια πορεία της ιρανικής πολιτικής. Ένας κύκλος σύγκρουσης που συνεχίζεται Το Ισραήλ, μετά την 7η Οκτωβρίου, φαίνεται να έχει υιοθετήσει μια πιο επιθετική στρατηγική ασφαλείας, με επιχειρήσεις τόσο κοντά στα σύνορά του όσο και βαθιά μέσα στο Ιράν. Από την άλλη πλευρά, οι Ηνωμένες Πολιτείες συνεχίζουν να παρεμβαίνουν στρατιωτικά για την προστασία των συμφερόντων και των δυνάμεών τους στην περιοχή. Σύμφωνα με την ανάλυση, όσο δεν αλλάζει το πολιτικό και ιδεολογικό υπόβαθρο της Ισλαμικής Δημοκρατίας, η αντιπαράθεση ανάμεσα σε Ιράν, Ισραήλ και ΗΠΑ θα συνεχίσει να ανακυκλώνεται μέσα από περιόδους έντασης, προσωρινής αποκλιμάκωσης και νέων συγκρούσεων.
