Ένα μεγάλο ερώτημα πλανάται πάνω από την Τεχεράνη από τις πρώτες επιθέσεις του πολέμου μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ, Ισραήλ και δεν είναι άλλο από το ποιος έχει πραγματικά τον έλεγχο στο σιιτικό καθεστώς. Το newsletter του iEidiseis καθημερινά στο inbox σου. Κάνε εγγραφή εδώ. Επισήμως, η απάντηση εμφανίζεται ξεκάθαρη. Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ έχει αναλάβει τον ρόλο του ανώτατου ηγέτη μετά τη δολοφονία του πατέρα του, Αλί Χαμενεΐ, την πρώτη ημέρα του πολέμου, στις 28 Φεβρουαρίου. Στο θεσμικό πλαίσιο της Ισλαμικής Δημοκρατίας, η θέση αυτή είναι καθοριστική, καθώς ο ανώτατος ηγέτης έχει τον τελικό λόγο σε ζητήματα όπως ο πόλεμος, η ειρήνη και η στρατηγική κατεύθυνση της χώρας. Στην πράξη, ωστόσο, η εικόνα που διαμορφώνεται είναι πολύ πιο θολή. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει χαρακτηρίσει την ιρανική ηγεσία ως «διασπασμένη», αφήνοντας να εννοηθεί ότι η Ουάσιγκτον αναμένει από την Τεχεράνη να παρουσιάσει μια «ενιαία πρόταση». Την ίδια ώρα, σύμφωνα με το BBC , ιρανικά μηνύματα που στάλθηκαν σε κινητά πολιτών την περασμένη Πέμπτη επιχειρούσαν να εκπέμψουν εικόνα συνοχής, τονίζοντας ότι «δεν υπάρχει διαχωρισμός σε σκληροπυρηνικούς ή μετριοπαθείς στο Ιράν – υπάρχει μόνο ένα έθνος, μία πορεία». Ο «αόρατος» ηγέτης του Ιράν Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ δεν έχει εμφανιστεί δημόσια από τότε που ανέλαβε, ενώ πέρα από ελάχιστες γραπτές τοποθετήσεις –μεταξύ των οποίων και αναφορές για το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ– δεν υπάρχουν σαφή στοιχεία για τον βαθμό καθημερινής του εμπλοκής στη διακυβέρνηση. Ιρανοί αξιωματούχοι έχουν αναγνωρίσει ότι τραυματίστηκε κατά τις αρχικές επιθέσεις, χωρίς όμως να δίνονται λεπτομέρειες. Σύμφωνα με δημοσίευμα των New York Times, που επικαλείται ιρανικές πηγές, φέρεται να έχει υποστεί τραύματα, μεταξύ αυτών και στο πρόσωπο, τα οποία ενδέχεται να δυσκολεύουν την ομιλία του. Η απουσία του από το δημόσιο προσκήνιο έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς στο πολιτικό σύστημα του Ιράν η εξουσία δεν είναι μόνο θεσμική αλλά και έντονα συμβολική και «επιτελεστική». Ο Αλί Χαμενεΐ, επί δεκαετίες, διατηρούσε τον έλεγχο μέσα από δημόσιες ομιλίες, εμφανίσεις και παρεμβάσεις που εξισορροπούσαν τις εσωτερικές φατρίες – επικοινωνιακή τακτική που σήμερα φαίνεται να απουσιάζει. ► Μοτζταμπά Χαμενεΐ: «Θα χρειαστεί προσθετικό μέλος και πλαστική επέμβαση – Δεν θέλει να φανεί αδύναμος» Κενό εξουσίας στο Ιράν και αβεβαιότητα Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με αναλυτές, είναι ένα κενό ερμηνείας και ενδεχομένως και εξουσίας. Κάποιοι εκτιμούν ότι η ανάδειξη του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ σε συνθήκες πολέμου δεν του επέτρεψε να εδραιώσει πλήρως τον έλεγχο, ενώ άλλοι αμφισβητούν ακόμη και τη φυσική του δυνατότητα να διαχειριστεί ενεργά το σύστημα. Σε κάθε περίπτωση, η διαδικασία λήψης αποφάσεων στο Ιράν φαίνεται σήμερα λιγότερο συγκεντρωτική και περισσότερο ασαφής σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν, εντείνοντας την αβεβαιότητα γύρω από την επόμενη μέρα του πολέμου. Ο ρόλος του υπουργού Εξωτερικών και του προέδρου του Ιράν Στη θεωρία, η διπλωματία παραμένει αρμοδιότητα της κυβέρνησης. Ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγκτσί συνεχίζει να εκπροσωπεί την Τεχεράνη στις συνομιλίες με τις ΗΠΑ, υπό τον πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν. Στην πράξη, όμως, η εικόνα δείχνει πιο περίπλοκη, καθώς ούτε ο πρόεδρος ούτε ο υπουργός Εξωτερικών φαίνεται να καθορίζουν τη στρατηγική κατεύθυνση, ενώ η επιρροή τους αμφισβητείται και από το γεγονός ότι σε κρίσιμες διαπραγματεύσεις εμπλέκεται και ο πρόεδρος του Κοινοβουλίου, Μοχάμαντ-Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ. Ο ρόλος του Αραγκτσί, σύμφωνα με τις ίδιες εκτιμήσεις, φαίνεται περισσότερο επιχειρησιακός παρά καθοδηγητικός. Ενδεικτική θεωρείται η ταχεία αναδίπλωσή του στο ζήτημα του Στενού του Ορμούζ, όταν αρχικά άφησε να εννοηθεί ότι η ναυσιπλοΐα είχε αποκατασταθεί, για να ανασκευάσει λίγο αργότερα – εξέλιξη που, όπως σημειώνεται, αποτυπώνει τα περιορισμένα περιθώρια ελέγχου της διπλωματικής γραμμής έναντι των στρατιωτικών αποφάσεων. Ο Μασούντ Πεζεσκιάν, από την πλευρά του, εμφανίζεται να ακολουθεί τη γενική κατεύθυνση του καθεστώτος χωρίς να διαμορφώνει διακριτή πολιτική γραμμή. Παρότι θεωρείται πιο μετριοπαθής πολιτική φυσιογνωμία, μέχρι στιγμής δεν έχει καταγραφεί κάποια σαφής προσπάθεια διαφοροποίησης. Ο αδιέξοδος δεύτερος γύρος συνομιλιών με τις ΗΠΑ στο Ισλαμαμπάντ ενισχύει αυτή την εικόνα, καθώς ακόμη και με ανοιχτούς διπλωματικούς διαύλους, το σύστημα δείχνει να δυσκολεύεται να καταλήξει σε δεσμευτικές αποφάσεις. Ενισχυμένος ο ρόλος του στρατού Καθοριστικής σημασίας θεωρείται ο έλεγχος του Στενού του Ορμούζ, μιας από τις πιο στρατηγικές θαλάσσιες οδούς παγκοσμίως. Οι αποφάσεις για πιθανό κλείσιμό του δεν λαμβάνονται από τη διπλωματική ηγεσία, αλλά από το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), υπό την ηγεσία του Αχμάντ Βαχίντι. Αυτό μετατοπίζει το κέντρο βάρους της εξουσίας σε στρατιωτικούς και παρασκηνιακούς μηχανισμούς, με τη λήψη αποφάσεων να γίνεται συχνά χωρίς εμφανή πολιτική καθοδήγηση. Σε αντίθεση με προηγούμενες κρίσεις, δεν φαίνεται να υπάρχει ένα ξεκάθαρο πρόσωπο που να ελέγχει συνολικά τη στρατηγική. Το μοτίβο που περιγράφεται είναι ότι οι ενέργειες προηγούνται των ανακοινώσεων: πρώτα λαμβάνονται επιχειρησιακές αποφάσεις και στη συνέχεια ακολουθούν πολιτικές ή διπλωματικές εξηγήσεις, όχι πάντα με συνέπεια μεταξύ τους. Στην πράξη, οι κινήσεις του IRGC – είτε αφορούν τον έλεγχο του Ορμούζ είτε επιχειρήσεις στην ευρύτερη περιοχή του Κόλπου – φαίνεται να καθορίζουν τον ρυθμό των εξελίξεων, με την πολιτική και διπλωματική ηγεσία να ακολουθεί συχνά εκ των υστέρων. Αν και αυτό δεν συνεπάγεται θεσμική κατάρρευση, υποδηλώνει μια διεύρυνση της επιχειρησιακής αυτονομίας του στρατιωτικού μηχανισμού, τουλάχιστον υπό τις συνθήκες της τρέχουσας κρίσης. Ο Γκαλιμπάφ εμφανίζεται στο προσκήνιο της κρίσης Σε αυτό το κλίμα αβεβαιότητας, ολοένα και πιο ενεργό ρόλο φαίνεται να αποκτά ο Μοχάμαντ-Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ. Ο Γκαλιμπάφ, πρώην διοικητής των Φρουρών της Επανάστασης και σημερινός πρόεδρος του ιρανικού κοινοβουλίου, έχει αναδειχθεί σε μία από τις πιο ορατές πολιτικές φυσιογνωμίες της τρέχουσας συγκυρίας. Έχει εμπλακεί σε επαφές και διαβουλεύσεις, έχει απευθυνθεί δημόσια στο εσωτερικό ακροατήριο και σε αρκετές παρεμβάσεις του περιγράφει τον πόλεμο με πιο ρεαλιστικούς παρά ιδεολογικούς όρους. Την ίδια στιγμή, στο εσωτερικό του κοινοβουλίου αλλά και στα συντηρητικά δίκτυα της χώρας, οι αντιδράσεις απέναντι στις διαπραγματεύσεις παραμένουν έντονες. Τα σκληροπυρηνικά μηνύματα έχουν ενταθεί, ενώ κρατικά μέσα ενημέρωσης και δημόσιες παρεμβάσεις παρουσιάζουν ολοένα και συχνότερα τις συνομιλίες ως ένδειξη αδυναμίας απέναντι στους αντιπάλους της Τεχεράνης. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η θέση του Γκαλιμπάφ χαρακτηρίζεται επισφαλής: είναι ενεργός, αλλά χωρίς σαφή και δημόσια εξουσιοδότηση. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι οι πρωτοβουλίες του κινούνται σε ευθυγράμμιση με τις θέσεις του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, ωστόσο δεν υπάρχουν ορατά στοιχεία άμεσου και σταθερού συντονισμού. Σε ένα πολιτικό σύστημα που βασίζεται σε σαφή σήματα από την κορυφή, αυτή η ασάφεια αποκτά ιδιαίτερη σημασία και ερμηνεύεται ως ένδειξη εσωτερικής ρευστότητας. Τέλος, ως προς τα περί παραίτησης του Γκαλιμπάφ από επικεφαλής της διαπραγματευτικής ομάδας που μετέδωσαν ισραηλινά ΜΜΕ, το γραφείο Τύπου του ιρανικού κοινοβουλίου προχώρησε στην κατηγορηματική τους διάψευση. Πραγματική συνοχή ή εικόνα συνοχής; Συνολικά, οι εξελίξεις δείχνουν ένα σύστημα που εξακολουθεί να λειτουργεί, αλλά όχι απαραίτητα με ενιαία και καθαρή κατεύθυνση. Η εξουσία του ανώτατου ηγέτη παραμένει θεσμικά ενεργή, αλλά δεν εκδηλώνεται με εμφανή τρόπο. Η προεδρία ευθυγραμμίζεται με τη γενική γραμμή, χωρίς όμως να τη διαμορφώνει. Η διπλωματία παραμένει ενεργή αλλά περιορισμένη σε αποτελεσματικότητα, ενώ ο στρατός διατηρεί κρίσιμους μοχλούς ισχύος χωρίς έναν ξεκάθαρο δημόσιο πολιτικό συντονισμό. Παράλληλα, πολιτικές προσωπικότητες επιχειρούν παρεμβάσεις, χωρίς όμως απόλυτη νομιμοποίηση ή κυρίαρχο ρόλο. Δεν πρόκειται για θεσμική κατάρρευση. Η Ισλαμική Δημοκρατία παραμένει λειτουργική και παρούσα. Ωστόσο, αναδεικνύεται μια πιο σύνθετη εικόνα: ένα σύστημα που διαθέτει ισχύ και εργαλεία, αλλά δυσκολεύεται να τα μετατρέψει σε ενιαία στρατηγική κατεύθυνση σε συνθήκες έντονης πίεσης. Και σε ένα τέτοιο πολιτικό μοντέλο, η δυνατότητα παροχής ξεκάθαρης κατεύθυνσης είναι και ο βασικός μηχανισμός διατήρησης της συνοχής. Προς το παρόν, το σύστημα διατηρεί τον έλεγχο και αποφεύγει εμφανείς ρωγμές, παρά την πίεση. Όλο και περισσότερο όμως αναδύεται το ερώτημα αν αυτή η συνοχή είναι πραγματική ή απλώς προβάλλεται προς τα έξω.
